A kemi pushuar vërtet së besuari te shenjat, apo thjesht kemi mësuar t’i lexojmë në një gjuhë tjetër? Në lashtësi, kur njeriu përballej me një botë që nuk e kuptonte dhe me dukuri natyrore që i tejkalonin mundësitë e tij për t’i shpjeguar, qielli, toka, deti, kafshët, ëndrrat dhe vetë trupi i njeriut shndërroheshin në një libër të madh shenjash, në të cilin kërkohej përgjigjja për sëmundjen, fatkeqësinë, luftën, dashurinë, vdekjen dhe të ardhmen, ndërsa ajo që sot do ta quanim rastësi shpesh merrte kuptimin e një paralajmërimi të dërguar nga forca të padukshme.Një eklips mund të shihej si një shenjë e frikshme, një kometë si paralajmërim për ndryshime të mëdha, fluturimi i një zogu si përgjigje për një vendim që duhej marrë, një ëndërr si mesazh nga bota hyjnore, ndërsa një sëmundje mund të interpretohej jo si pasojë e një procesi biologjik, por si ndëshkim, mallkim apo ndërhyrje e një fuqie që njeriu nuk mund ta shihte dhe as ta kontrollonte.Në këtë kuptim, supersticioni nuk ishte thjesht një koleksion besimesh të çuditshme të njerëzve të lashtë por një mënyrë për të përballuar pasigurinë, sepse kur njeriu nuk kishte një shpjegim për atë që po i ndodhte, mendja e tij përpiqej të krijonte një lidhje mes ngjarjeve dhe, duke krijuar këtë lidhje, fitonte të paktën ndjesinë se bota nuk ishte krejtësisht e pakontrollueshme. Ndoshta këtu duhet kërkuar edhe arsyeja perse supersticioni ka mbijetuar kaq gjatë në historinë njerëzore, sepse teknologjia mund të ndryshojë mënyrën se si jetojmë, shkenca mund të ndryshojë mënyrën se si e shpjegojmë universin dhe qytetërimi mund të ndërtojë biblioteka, universitete e laboratorë, por frika nga e panjohura dhe dëshira për të gjetur kuptim në atë që nuk kuptojmë ende mbeten thellë njerëzore. Grekët e lashtë, ndërkohë që ruanin një botë të pasur me mite, hyjni dhe orakuj, nisën të bëjnë edhe një ndryshim të jashtëzakonshëm në historinë e mendimit njerëzor.Disa prej tyre filluan të pyesnin nëse natyra mund të shpjegohej përmes vetë natyrës, pa qenë gjithmonë e nevojshme që çdo dukuri të shpjegohej me ndërhyrjen e një fuqie hyjnore. Talesi i Miletit, për shembull, nuk u mjaftua me pyetjen se kush qëndronte pas botës, por kërkoi të kuptonte se cili ishte parimi themelor i saj, duke e vendosur ujin në qendër të shpjegimit të tij dhe, pavarësisht se përgjigjja nuk përputhet me njohuritë moderne shkencore, rëndësia e tij qëndron pikërisht në përpjekjen për të kërkuar një shpjegim racional të natyrës. Kjo ishte një kthesë e madhe, sepse historia e mendimit njerëzor filloi gradualisht të lëvizte nga bota e mitit drejt botës së arsyes, nga përgjigjja që kërkonte një forcë të padukshme drejt pyetjes që kërkonte një shkak të vëzhgueshëm, edhe pse kjo rrugë nuk ishte as e shpejtë dhe as e drejtë dhe supersticioni vazhdoi të jetonte krahas filozofisë, shkencës dhe fesë. Por çfarë ndodh sot? A është njeriu modern vërtet më pak supersticioz se paraardhësi i tij, vetëm sepse jeton në një botë ku mund të shpjegojë eklipsin, të parashikojë motin, të diagnostikojë sëmundje dhe të dërgojë një anije kozmike miliona kilometra larg Tokës? Ndoshta jo.Supersticioni thjesht ka ndërruar rrobat. Dikur njeriu shikonte qiellin për të lexuar fatin,sot mund të hapë horoskopin në telefon për të parë se çfarë i rezervojnë yjet, mund të shmangë një numër të caktuar sepse e konsideron të pafat, mund të kthehet pas nëse ka harruar diçka në shtëpi, mund të besojë se një objekt i caktuar i sjell fat, mund të kërkojë kuptim të fshehtë në një ëndërr ose mund të interpretojë një rastësi të zakonshme si një shenjë që universi po përpiqet t’i tregojë diçka.Dikur pyetej orakulli,sot pyetet interneti. Dikur shenja kërkohej te fluturimi i zogjve,sot mund të kërkohet te një video që shfaqet pikërisht në momentin kur kemi menduar për një çështje. Dikur njeriu besonte se yjet i tregonin të ardhmen,sot, në një formë tjetër, mund të besojë se algoritmet e rrjeteve sociale i njohin dëshirat, frikërat dhe nevojat e tij më mirë sesa ai vetë. Dhe këtu shfaqet një paradoks i bukur i kohës sonë.Sa më shumë informacion kemi, aq më shumë mundësi kemi edhe për të krijuar lidhje të gabuara mes informacionit, sepse një lajm i përsëritur qindra herë mund të fillojë të duket i vërtetë, një teori konspirative mund të duket bindëse vetëm sepse lidh shumë ngjarje në një histori të vetme dhe një rastësi mund të shndërrohet në “provë” vetëm sepse përputhet me atë që ne tashmë duam të besojmë. Në këtë pikë, supersticioni modern nuk ka gjithmonë pamjen e një besimi të lashtë dhe nuk vjen domosdoshmërisht me simbole mistike, rite apo parashikime.Ndonjëherë ai shfaqet i veshur me gjuhën e teknologjisë, të statistikës, të “energjive”, të teorive të fshehta, të videove virale dhe të pretendimeve që tingëllojnë shkencore vetëm sepse përdorin fjalë shkencore. Prandaj pyetja më interesante nuk është nëse njerëzit e sotëm janë supersticiozë, por pse mendja njerëzore vazhdon të ketë nevojë për supersticionin edhe atëherë kur ka në dispozicion kaq shumë njohuri. Ndoshta përgjigjja është se njeriu nuk kërkon vetëm të vërtetën por edhe sigurinë, kontrollin dhe një kuptim përballë gjërave që nuk mund t’i kontrollojë, dhe pikërisht aty ku arsyeja thotë “nuk e dimë ende”, supersticioni shpesh nxiton të përgjigjet: “Unë e di pse ndodhi”. Por këtu qëndron edhe rreziku. Sepse një përgjigje e gabuar mund të jetë më e rehatshme se një pyetje pa përgjigje, ndërsa një besim i pakontrolluar mund të jetë më qetësues se pasiguria, por kjo nuk e bën atë të vërtetë. Filozofia na mësoi të pyesim, shkenca na mësoi të kërkojmë prova, ndërsa historia na mësoi se sa lehtë njeriu mund të mashtrohet nga ajo që dëshiron të jetë e vërtetë. Ndoshta kjo është arsyeja pse, mijëra vite pas Talesit, pyetja më e vlefshme mbetet ende e njëjtë: Pse e besoj këtë? Jo “kush ma tha?”, jo “sa njerëz e besojnë?”, jo “sa herë e kam parë në internet?”, por çfarë prove kam se është e vërtetë. Sepse supersticioni nuk fillon gjithmonë me një besim të madh por me një lidhje të vogël që mendja jonë krijon mes dy ngjarjeve, pastaj e përsërit, e forcon, i jep kuptim dhe më në fund e shndërron në bindje. Dikur njeriu shikonte qiellin dhe kërkonte shenja nga perënditë. Sot shikon ekranin dhe kërkon shenja nga algoritmet. Mjetet kanë ndryshuar. Njeriu, në shumëçka, ende po kërkon të njëjtën gjë,një përgjigje për atë që nuk kupton dhe ndoshta qytetërimi nuk matet vetëm me numrin e gjërave që kemi zbuluar, por edhe me aftësinë për të pranuar me qetësi ato që ende nuk i dimë. Sepse aty ku supersticioni thotë “besoje”, mendimi kritik pyet “provoje”. Dhe pikërisht mes këtyre dy fjalëve vazhdon të zhvillohet një nga betejat më të vjetra të mendjes njerëzore.
