Si do të ishte bota sikur njerëzit të mos kishin mësuar kurrë të përkthenin fjalët e njëri-tjetrit?
Ndoshta qytetërimet do të kishin mbetur ishuj të veçuar, librat nuk do të kishin udhëtuar nga një kulturë te tjetra dhe idetë e mëdha të filozofisë, shkencës, letërsisë e fesë do të ishin mbyllur brenda kufijve të gjuhëve ku lindën. Përkthimi është shumë më tepër se kalimi i një fjale nga një gjuhë në një tjetër,është një nga urat më të vjetra që njerëzimi ka ndërtuar për të komunikuar, për të shkëmbyer dije dhe për të njohur tjetrin. Që në qytetërimet e lashta, përkthyesit shfaqen aty ku takohen popuj, tregtarë, diplomatë dhe ushtri. Në botën e lashtë mesdhetare, ku greqishtja, latinishtja dhe gjuhë të tjera bashkëjetonin në marrëdhënie tregtare e politike, përkthimi ishte një nevojë praktike, por edhe një instrument i fuqishëm i transmetimit kulturor. Një nga momentet më të rëndësishme në historinë e përkthimit lidhet me Bibliotekën e Aleksandrisë, ku dijetarë nga kultura të ndryshme mblodhën, kopjuan dhe përkthyen vepra të rëndësishme. Përkthimi i Septuagintës, versionit të lashtë grek të Shkrimeve Hebraike, dëshmon se shumë herët përkthimi nuk ishte thjesht një shërbim gjuhësor, por një proces që mund të ndryshonte mënyrën se si një tekst kuptohej dhe transmetohej në një tjetër kulturë. Më vonë, gjatë Mesjetës, përkthyesit luajtën një rol të jashtëzakonshëm në ruajtjen dhe qarkullimin e dijes. Qendra të ndryshme të botës arabe u shndërruan në vende të rëndësishme të përkthimit të veprave greke në arabisht, ndërsa më pas shumë prej këtyre teksteve u përkthyen në latinisht dhe hynë në qarkullimin intelektual të Evropës. Filozofë si Aristoteli dhe vepra të rëndësishme të mjekësisë, astronomisë dhe matematikës udhëtuan nëpër shekuj dhe qytetërime pikërisht falë njerëzve që dinin të ndërtonin ura mes gjuhëve. Një emër i veçantë në historinë e përkthimit është Shën Jeronimi, i cili në fundin e shekullit IV dhe fillimin e shekullit V punoi mbi përkthimin e Biblës në latinisht. Vepra e tij, e njohur si Vulgata, pati një ndikim të jashtëzakonshëm në historinë fetare, kulturore dhe gjuhësore të Evropës. Për këtë arsye, Shën Jeronimi u bë simbol i përkthyesve dhe 30 shtatori, dita e vdekjes së tij në vitin 420, lidhet sot me Ditën Ndërkombëtare të Përkthimit. Por historia e përkthimit nuk është vetëm histori librash. Ajo është edhe histori diplomacie. Një marrëveshje mes dy shteteve, një traktat paqeje, një gjykim ndërkombëtar apo një takim mes përfaqësuesve të kulturave të ndryshme kërkon që fjala të kuptohet me saktësi, sepse një nuancë e humbur në përkthim mund të ndryshojë kuptimin e një qëndrimi. Me kalimin e shekujve, përkthyesi u bë pjesë e shumë profesioneve dhe institucioneve: në gjykata, universitete, administrata, ambasada, organizata ndërkombëtare dhe media. Sot, përkthimi është bërë edhe më i pranishëm në jetën e përditshme, ndërsa teknologjia dhe inteligjenca artificiale po ndryshojnë mënyrën se si gjuhët përkthehen dhe komunikohen. Megjithatë, përkthimi njerëzor ruan një dimension që nuk lidhet vetëm me fjalorin. Të përkthesh një tekst do të thotë të kuptosh kuptimin, kontekstin, kulturën, emocionin dhe qëllimin e autorit, pastaj t’ia përcjellësh ato një lexuesi që flet një gjuhë tjetër. Për këtë arsye, përkthyesi nuk është thjesht një ndërmjetës mes dy gjuhëve por ndërmjetës mes dy mënyrave të të menduarit. Historia e përkthimit është historia e dëshirës njerëzore për të mos mbetur i huaj përballë tjetrit. Që nga pllakat e lashta deri te ekranet e sotme, njerëzimi ka kërkuar gjithmonë një mënyrë për të thënë: “Unë të kuptoj.” Dhe ndoshta ky është misioni më i bukur i përkthimit.Të marrë një fjalë që ka lindur në një gjuhë dhe ta bëjë të jetojë, pa humbur shpirtin e saj, në një gjuhë tjetër.
