“Do iki vetëm për pak kohë.”
Është ndoshta një nga fjalitë që prindërit shqiptarë e kanë dëgjuar më shpesh vitet e fundit. Një fjali e thënë në prag të një aeroporti, në një port, në një stacion autobusi apo përpara një makine që niset drejt një vendi tjetër. Një fjali që në momentin e parë duket si një ndarje e përkohshme, por që shpesh kthehet në vite. Në fillim janë telefonatat e shpeshta. “Si jeni?”, “A hëngre?”, “Kur do vish?”. Pastaj jeta fillon të marrë ritmin e saj. Puna, oraret, shpenzimet, dokumentet, një shtëpi e re, miq të rinj, një gjuhë tjetër dhe dalëngadalë, pa e kuptuar askush saktësisht se kur ndodhi, distanca nuk matet më me kilometra. Matet me mungesën. Një nënë ruan ende disa rroba të djalit në dollap. Një baba vazhdon të thotë se “do të kthehet”, edhe pse vitet kanë kaluar dhe djali tashmë ka ndërtuar jetën e tij jashtë. Në tryezën e familjes ka gjithmonë një vend që mund të mbushet gjatë pushimeve, por jo më përditë. Dhe kjo është ndoshta pjesa më e dhimbshme e emigrimit,njeriu nuk ikën vetëm nga një vend. Shpesh ikën nga një mënyrë jetese, nga një familje, nga një lagje, nga miqtë dhe nga një pjesë e vetes.
Pse po ikin? Të rinjtë nuk largohen të gjithë për të njëjtën arsye. Disa kërkojnë paga më të mira. Disa duan të studiojnë dhe të ndërtojnë një karrierë. Disa nuk shohin mundësi profesionale në qytetin ku kanë lindur. Të tjerë largohen sepse kanë humbur besimin se gjërat mund të ndryshojnë. Por përtej pagës dhe punës ekziston edhe një arsye tjetër, më e vështirë për t’u matur: dëshira për të provuar një jetë tjetër. Një i ri që ka perfunduar universitetin mund të mos kërkojë vetëm një vend pune. Mund të kërkojë një sistem ku puna shpërblehet, ku aftësia vlerësohet, ku planet për të ardhmen mund të bëhen pa pasur gjithmonë ndjesinë se gjithçka varet nga rrethanat. Dhe kur një shoqëri nuk arrin t’u japë të rinjve arsye të mjaftueshme për të qëndruar, aeroportet dhe portet bëhen daljet më të përdorura drejt së ardhmes.
Por çfarë ndodh me qytetin? Në pamje të parë, një qytet mund të vazhdojë të funksionojë edhe kur të rinjtë largohen. Dyqanet hapen, shkollat vazhdojnë mësimin, kafenetë mbushen, ndërtesat ndërtohen dhe rrugët janë plot. Por qytetet nuk maten vetëm me ndërtesat dhe numrin e makinave. Ato maten edhe me njerëzit që kanë energjinë për të krijuar diçka të re. Një i ri që largohet është një punonjës më pak, një sipërmarrës potencial më pak, një mësues i ardhshëm më pak, një profesionist që mund të kishte ndërtuar një ide, një biznes, një projekt, një familje. Dhe kur largohen shumë prej tyre, qyteti nuk humbet vetëm banorë. Humbet një pjesë të së ardhmes së vet.”Do të kthehesha, nëse…” Pyetja më interesante ndoshta nuk është: “Pse ikin?” Por “Çfarë do t’i bënte të ktheheshin?” dhe përgjigjet e tyre mund të jenë çelësi i gjithë historisë.
Një pagë më e mirë?
Një vend pune sipas profesionit?
Më shumë siguri?
Më pak burokraci?
Më shumë meritokraci?
Mundësi për të hapur një biznes?
Një qytet më i mirë për të jetuar?
Apo thjesht ndjesia se ajo që bëjnë këtu ka vlerë?
Sepse ndoshta problemi nuk është se të rinjtë nuk e duan më vendin e tyre. Ndoshta shumë prej tyre e duan ende. Por dashuria për një vend, sado e madhe të jetë, ndonjëherë nuk mjafton për të ndërtuar një jetë. Dhe kështu, Vlora vazhdon të presë. Pret ata që ikën. Pret ata që thanë “do të kthehem”. Pret ata që ende e mbajnë çelësin e shtëpisë së prindërve në xhep, edhe pse prej vitesh kanë një tjetër derë ku kthehen çdo mbrëmje. Dhe ndoshta pyetja më e madhe që duhet t’i bëjmë vetes nuk është se pse po ikin të rinjtë shqiptarë, por Çfarë duhet të bëjmë që një ditë ata të mos kenë më nevojë të zgjedhin mes së ardhmes dhe shtëpisë?
