Libri Eichmann në Jerusalem,një raport mbi banalitetin e së keqes, botuar në vitin 1963 nga Hannah Arendt, nuk është thjesht një rrëfim mbi një gjyq historik por një përpjekje për të kuptuar se si një njeri mund të bëhet pjesë e një krimi të jashtëzakonshëm, ndërsa vazhdon ta shohë veten si një qytetar të zakonshëm apo një nëpunës që kryen detyrën e tij. Arendt nuk na kërkon ta harrojmë krimin, as ta zbusim përgjegjësinë e autorit por na vendos përballë një pyetjeje shumë më shqetësuese: A mund të kryhet e keqja jo vetëm nga urrejtja dhe fanatizmi, por edhe nga mungesa e mendimit të pavarur, nga bindja e verbër dhe nga paaftësia për të gjykuar moralisht veprimet tona? Për ta kuptuar librin, duhet të ndalemi te historia e tij, te personazhi qendror, te koncepti që shkaktoi debat të madh dhe te domethënia që kjo vepër ka për shoqërinë e sotme. Kush ishte Eichmanni dhe pse e studioi Arendt? Adolf Eichmann ishte një zyrtar i lartë nazist, i përfshirë drejtpërdrejt në organizimin e deportimit të hebrenjve drejt getove dhe qendrave të shfarosjes gjatë Holokaustit. Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, ai u arratis në Argjentinë. Në vitin 1960, shërbimi izraelit e kapi dhe e çoi në Jerusalem, ku u gjykua në vitin 1961. U dënua me vdekje dhe u ekzekutua në vitin 1962. Arendt ndoqi gjyqin si korrespondente e revistës The New Yorker dhe nuk donte vetëm të dokumentonte krimet e nazizmit, të cilat tashmë ishin pjesërisht të njohura por të kuptonte personin që kishte marrë pjesë në organizimin e tyre. Gjatë gjyqit, Eichmanni u përpoq ta paraqiste veten si një nëpunës që kishte zbatuar urdhrat e eprorëve dhe jo si njeriun që kishte përcaktuar politikën e shfarosjes. dhe këtu qëndron një nga nyjat kryesore të librit se a mund të fshihet përgjegjësia individuale pas urdhrave të një sistemi? Eichmanni nuk ishte thjesht një njeri që rastësisht gjendej brenda një makinerie kriminale. Dokumentet dhe gjykimi treguan përfshirjen dhe këmbënguljen e tij në organizimin e deportimeve prandaj, pretendimi se ai vetëm po zbatonte urdhra nuk e përjashtonte përgjegjësinë e tij.Çfarë do të thotë “banaliteti i së keqes”? Kjo është ideja më e njohur dhe njëkohësisht më e keqkuptuar e Arendtit. Fjala banalitet nuk do të thotë se krimet janë të vogla, të zakonshme apo të falshme. Ajo nuk e zvogëlon tmerrin e Holokaustit përkundrazi, vë në dukje një kontrast tronditës, krime të jashtëzakonshme mund të kryhen edhe nga njerëz që nuk paraqiten si përbindësha, por që flasin me gjuhën e zakonshme të detyrës, rregullit dhe bindjes. Arendt u shqetësua nga mënyra se si Eichmanni përdorte klishe, formulime të gatshme dhe shpjegime burokratike, në vend që të përballej moralisht me veprimet e tij. Për të, kjo pamundësi ose mosgatishmëri për të gjykuar në mënyrë të pavarur ishte një çelës për të kuptuar sjelljen e tij. Le ta zbërthejmë këtë ide përmes tri situatave. Njeriu që bindet pa gjykuar. Ai nuk pyet nëse urdhri është i drejtë por pyet vetëm nëse duhet zbatuar. Njeriu që ia kalon përgjegjësinë dikujt tjetër. Ai thotë se vendimi nuk ishte i tij, se përgjegjësia i përkiste eprorit ose institucionit. Njeriu që e zëvendëson ndërgjegjen me justifikime. Në vend që të përballet me pasojat e veprimeve të veta, ai mbështetet te rregullat dhe formulat e sistemit. Në këtë mënyrë, njeriu mund të vazhdojë ta konsiderojë veten të rregullt, të disiplinuar dhe madje të pafajshëm, ndërsa kontribuon në një mekanizëm çnjerëzor. Por duhet bërë një dallim i rëndësishëm: Arendt nuk na jep një formulë sipas së cilës çdo njeri që bindet bëhet kriminel por na shtyn të shqyrtojmë se çfarë ndodh kur bindja zëvendëson gjykimin moral dhe kur individi refuzon të marrë përgjegjësi për veprimet e veta. Pushteti nuk kërkon gjithmonë njerëz mizorë, ndonjëherë i mjaftojnë njerëzit e bindur dhe një nga mësimet më të forta që mund të nxjerrim nga libri lidhet me marrëdhënien midis individit dhe sistemit. Një regjim autoritar mund të krijojë një strukturë ku secili kryen një pjesë të vogël të punës,njëri harton urdhrin, tjetri përgatit dokumentin, një tjetër e zbaton dhe një tjetër hesht. Secili mund të pretendojë se nuk është përgjegjës për rezultatin përfundimtar. Megjithatë, kur këto veprime bashkohen, pasojat mund të jenë shkatërruese. Kjo është arsyeja perse përgjegjësia nuk mund të zhduket thjesht duke u shpërndarë nëpër institucione. Një procedurë administrative nuk e shndërron automatikisht një veprim të padrejtë në një veprim të drejtë. As një urdhër nuk e çliron individin nga detyrimi për të gjykuar atë që po bën. Këtu qëndron aktualiteti i Arendtit: institucionet mund të vendosin rregulla për sjelljen, por nuk mund ta zëvendësojnë ndërgjegjen e individit. Kjo nuk do të thotë se çdo gabim institucional është i barasvlershëm me krimet naziste. Do të thotë se parimi i përgjegjësisë individuale është i rëndësishëm në çdo shoqëri ku ekzistojnë autoriteti, hierarkia dhe pushteti. Çfarë ndodh kur njeriu nuk mendon më vetë? Në zemër të librit qëndron një çështje filozofike: marrëdhënia midis të menduarit dhe përgjegjësisë morale. Për Arendtin, të menduarit nuk është thjesht të dish shumë, të kesh arsimim apo të jesh i aftë të kryesh detyra të ndërlikuara. Një njeri mund të jetë i shkolluar, i zoti në punë dhe i suksesshëm në karrierë, por përsëri të mos shqyrtojë moralisht atë që bën. Të mendosh do të thotë të ndalosh, të vësh në pikëpyetje arsyetimet e tua dhe të pyesësh nëse mund të pajtohesh me veprimet e tua. Në jetën e përditshme, kjo mund të përkthehet në pyetje të thjeshta, por vendimtare:
- A është e drejtë ajo që po bëj, edhe nëse është e lejuar nga dikush me pushtet?
- A do ta mbroja këtë veprim nëse nuk do të kisha asnjë interes personal?
- A po hesht sepse jam dakord, apo sepse kam frikë nga pasojat?
- A po gjykoj me ndërgjegjen time, apo po përsëris atë që thonë të tjerët?
Këto pyetje nuk e bëjnë njeriun të pagabueshëm. Por e pengojnë të pranojë automatikisht çdo urdhër, opinion apo normë si të vërtetë të padiskutueshme. Dhe këtu libri merr një dimension të thellë njerëzor se ndonjëherë, rreziku nuk qëndron vetëm te mungesa e informacionit, por edhe te mungesa e guximit për të menduar përtej asaj që na leverdis. Pse libri shkaktoi kaq shumë polemika? Kur u botua në vitin 1963, libri shkaktoi reagime të forta, sidomos për interpretimin e Arendtit mbi personalitetin e Eichmannit dhe për trajtimin e rolit të disa drejtuesve hebrenj gjatë Holokaustit. Shumë lexues dhe studiues e kritikuan ashpër, duke menduar se analiza e saj rrezikonte të keqkuptohej si minimizim i fajit të autorit ose si fajësim i viktimave. Kjo pjesë kërkon kujdes të veçantë. Arendt ngriti pyetje të diskutueshme mbi sjelljen e disa strukturave drejtuese hebraike në kushtet e terrorit nazist. Por këto vëzhgime nuk duhet të përdoren për të zhvendosur përgjegjësinë për Holokaustin nga autorët nazistë te viktimat. Përgjegjësia për politikën e shfarosjes dhe zbatimin e saj i përkiste regjimit nazist dhe bashkëpunëtorëve të tij. Edhe portretizimi i Eichmannit nga Arendt është kundërshtuar nga studiues që kanë argumentuar se ai ishte më ideologjik, më antisemit dhe më aktiv në krimet naziste sesa sugjeronte interpretimi i saj. Prandaj, koncepti i “banalitetit të së keqes” duhet lexuar si një tezë filozofike dhe politike e debatueshme, jo si një përshkrim përfundimtar dhe i pakundërshtueshëm i personalitetit të Eichmannit. Megjithatë, rëndësia e librit nuk qëndron te fakti se çdo vëzhgim i Arendtit u pranua nga të gjithë por te pyetjet që vazhdon të ngrejë mbi përgjegjësinë individuale, bindjen dhe gjykimin moral. Si mund ta lexojmë këtë libër në shoqërinë e sotme? Nuk duhet ta barazojmë çdo padrejtësi të ditëve tona me Holokaustin. Historia ka përmasa dhe rrethana të veçanta, të cilat kërkojnë të kuptohen me saktësi por pyetjet e Arendtit mund të na ndihmojnë të analizojmë mekanizma që shfaqen edhe në kontekste të tjera. Mendo për një institucion ku askush nuk dëshiron të kundërshtojë një vendim të padrejtë, sepse të gjithë kanë frikë të humbasin vendin e punës. Për një shoqëri ku njerëzit përsërisin pretendime që e dinë se janë të pavërteta, sepse ato u shërbejnë interesave të tyre. Për një mjedis ku dikush poshtërohet publikisht, por të tjerët zgjedhin të heshtin për të mos u bërë vetë objekt sulmi. Në secilin rast, pyetja nuk është nëse situata është e barabartë me krimet e nazizmit por nëse njeriu po ruan aftësinë për të dalluar të drejtën nga e padrejta, për të kundërshtuar arsyetimet e rreme dhe për të marrë përgjegjësi për zgjedhjet e veta. Pikërisht për këtë arsye, libri mbetet i vlefshëm edhe për edukimin qytetar, për etikën profesionale dhe për kulturën demokratike sepse na kujton se, një shoqëri e lirë nuk ka nevojë vetëm për ligje dhe institucione, por edhe për njerëz që nuk heqin dorë nga gjykimi i tyre moral.
