Si e mban gjallë pushtetin një shoqëri që mësohet të jetojë në gënjeshtër?Kjo është pyetja në zemër të veprës “Fuqia e të pafuqishmëve”, të shkrimtarit, disidentit dhe më vonë presidentit çek Václav Havel. Havel e shkroi esenë në kushtet e regjimit komunist në Çekosllovaki, në një kohë kur kundërshtimi politik mund të sillte pasoja të rënda profesionale dhe personale. Ai nuk e analizoi pushtetin vetëm nga këndvështrimi i udhëheqësve, policisë apo institucioneve por e përqendroi te sjellja e përditshme e individit, te fjalët që thotë, te bindjet që fsheh, te kompromiset që bën dhe te e vërteta që pranon të mohojë për të vazhduar jetën pa shqetësime. Për ta kuptuar Havelin, duhet të kuptojmë një paradoks,një sistem mund të duket i fuqishëm jo vetëm sepse ka mjete për të ndëshkuar kundërshtarët, por edhe sepse shumë njerëz mësohen të sillen sikur besojnë në atë që sistemi kërkon prej tyre. Për të shpjeguar mënyrën se si funksionon pushteti, Havel ndërton një shembull të thjeshtë dhe gjenial.Një shitës perimesh vendos në vitrinën e dyqanit një parullë politike, të cilën nuk e beson domosdoshmërisht. Pse e vendos? Jo sepse është i bindur nga ideologjia por sepse të gjithë e bëjnë këtë. Ndoshta sepse nuk dëshiron të tërheqë vëmendjen e autoriteteve, të rrezikojë vendin e punës apo të përballet me pasoja të pakëndshme. Ai vendos parullën dhe vazhdon ditën e tij. Në pamje të parë, veprimi duket i parëndësishëm. Një copë letër në vitrinë nuk ndryshon asgjë. Por Havel na kërkon të shohim përtej objektit. Parulla bëhet një shenjë bindjeje publike. Kalimtarët e shohin, autoritetet e regjistrojnë dhe sistemi merr përshtypjen se njerëzit e mbështesin. Edhe ata që nuk besojnë, ndihmojnë që pamja e besnikërisë të ruhet. Kështu, një gënjeshtër e vogël, e përsëritur nga mijëra njerëz, krijon një realitet të rremë, por politikisht të dobishëm. Mësimi i Havelit është se një sistem nuk mbahet gjallë vetëm nga ata që e besojnë, por edhe nga ata që sillen sikur e besojnë. Këtu fillon përgjegjësia e individit. Jo çdo njeri që përshtatet është një ideolog i bindur. Shumë mund të jenë të frikësuar, të lodhur ose të shqetësuar për familjen e tyre. Havel nuk e mohon presionin që ushtrohet mbi ta. Ai përpiqet të kuptojë se si, nën këtë presion, bashkëpunimi i përditshëm e bën sistemin të duket më i fortë sesa mund të jetë në të vërtetë. Çfarë do të thotë të jetosh në gënjeshtër? Për Havelin, të jetosh në gënjeshtër nuk do të thotë vetëm të thuash diçka të pavërtetë. Do të thotë të organizosh jetën sipas një realiteti që brenda vetes e di se nuk është i vërtetë. Njeriu mund të mendojë një gjë, të thotë një tjetër dhe të veprojë në një mënyrë të tretë. Ai mund të mos pajtohet me padrejtësinë, por ta quajë të pranueshme kur i shërben interesit të vet. Mund të mos e besojë propagandën, por ta përsërisë për të mos u veçuar nga të tjerët. Mund ta shohë qartë një problem, por të bindë veten se nuk është detyra e tij të flasë. Me kalimin e kohës, ky dallim midis asaj që njeriu mendon dhe asaj që shfaq publikisht mund të bëhet pjesë e zakonshme e jetës. Dhe pikërisht këtu qëndron rreziku. Kur njeriu përshtatet vazhdimisht me atë që e di se është e rreme, ai nuk ndryshon vetëm sjelljen e jashtme por rrezikon të humbasë edhe besimin te aftësia e vet për të kundërshtuar. Në fillim hesht për të shmangur një problem. Më pas hesht sepse është mësuar të heshtë. Në fund, mund të mos e kuptojë më se sa shumë është larguar nga bindjet e veta. Havel na fton të dallojmë mes qetësisë që vjen nga pajtimi i vërtetë dhe qetësisë që blihet duke fshehur të vërtetën. Pse pushteti ka nevojë për bindjen e njerëzve? Një pushtet autoritar mund të ketë institucione, ligje, polici dhe mjete ndëshkimi. Por, sipas analizës së Havelit, ai ka nevojë edhe për një formë të vazhdueshme bashkëpunimi shoqëror. Njerëzit duhet të kryejnë detyrat e tyre, të përsërisin formulat e kërkuara, të ruajnë pamjen e normalitetit dhe të mos e vënë në pikëpyetje publikisht sistemin. Kur secili e sheh bindjen e tjetrit, krijohet përshtypja se të gjithë janë dakord. Kjo përshtypje i bën individët të ndihen edhe më të vetmuar në kundërshtimin e tyre. Kështu krijohet një rreth vicioz:Njeriu hesht sepse mendon se është i vetëm.Të tjerët heshtin për të njëjtën arsye.
- Heshtja e përgjithshme interpretohet si pajtim.
- Sistemi e përdor këtë pajtim të dukshëm për të legjitimuar vazhdimin e vet.
- Por çfarë ndodh nëse individi vendos të mos e luajë më rolin që i është caktuar? Këtu Havel zbulon një ide thelbësore: edhe një veprim i vogël i sinqeritetit mund të çajë fasadën e bindjes së përgjithshme. Kur dikush refuzon të përsërisë një gënjeshtër, të tjerët mund të kuptojnë se nuk janë të vetmit që dyshojnë. Ky veprim nuk e rrëzon domosdoshmërisht sistemin por mund të krijojë hapësirë për një mundësi të re. Njerëzit të shohin njëri-tjetrin jo si individë të izoluar, por si qytetarë që mund të ndajnë të njëjtën dëshirë për të jetuar ndershmërisht. Por Çfarë është fuqia e të pafuqishmëve?Titulli i esesë duket paradoksal. Si mund të ketë fuqi dikush që nuk kontrollon institucionet, nuk ka autoritet politik dhe nuk mund ta sfidojë drejtpërdrejt aparatin shtetëror? Përgjigjja e Havelit qëndron te aftësia për të mos bashkëpunuar me gënjeshtrën. Fuqia e individit nuk buron gjithmonë nga pozicioni që ka, nga numri i njerëzve që e ndjekin apo nga mjetet që zotëron por nga vendimi për të ruajtur integritetin e vet, edhe kur ky vendim ka një kosto. Të flasësh me ndershmëri, të refuzosh një deklaratë që nuk e beson, të mos marrësh pjesë në poshtërimin e dikujt apo të mos e përdorësh autoritetin për të mbuluar një padrejtësi janë veprime që mund të duken të vogla. Megjithatë, ato ruajnë një hapësirë lirie që pushteti nuk mund ta kontrollojë plotësisht. Havel nuk thotë se çdo akt individual është i mjaftueshëm për të ndryshuar shoqërinë. Ai tregon se ndryshimi bëhet më i mundshëm kur njerëzit pushojnë së ushqyeri, me vetëdije ose nga zakoni, atë realitet të rremë që i mban të nënshtruar. Të jesh i pafuqishëm për të ndryshuar menjëherë sistemin nuk do të thotë të jesh plotësisht i pafuqishëm përballë tij. Perse njerëzit e ndershëm bëjnë kompromis? Dhe kjo është një nga çështjet më njerëzore që ngre vepra. Është e lehtë ta gjykojmë nga jashtë dikë që hesht. Por Havel na nxit të kuptojmë edhe frikën, pasigurinë dhe interesat që e shtyjnë individin drejt kompromisit. Një njeri mund të ketë fëmijë për të rritur, kredi për të paguar, një karrierë për të ruajtur ose prindër për t’u kujdesur. Ai mund të mendojë se një kundërshtim publik nuk do të ndryshojë asgjë, ndërsa do t’i shkaktojë pasoja familjes së tij.Këto janë dilema reale. Nuk është e drejtë të kërkohet nga çdo individ të bëhet hero, pa marrë parasysh rrethanat dhe rrezikun që përballon. Por Havel na kërkon të shohim edhe anën tjetër të kompromisit: çfarë humbasim kur përshtatja bëhet mënyra jonë e zakonshme e të jetuarit? Mund të ruajmë një vend pune, por të humbasim respektin për veten. Mund të fitojmë siguri, por të mësohemi të mos themi atë që mendojmë. Mund të shmangim konfliktin, por të kontribuojmë në një kulturë ku padrejtësia nuk kundërshtohet. Dilema nuk është gjithmonë midis heroizmit dhe frikës. Shpesh është midis një kompromisi të domosdoshëm dhe një kompromisi që, pak nga pak, bëhet mënyrë jetese. Havel na fton të pyesim veten se ku kalon kufiri ynë moral. Çfarë na thotë Havel për shoqërinë e sotme Edhe pse eseja u shkrua në kontekstin e Çekosllovakisë komuniste, idetë e saj mund të ndihmojnë për të analizuar situata të ndryshme shoqërore, pa i barazuar ato me regjimin që përshkruan autori. Mendo për një mjedis ku njerëzit e dinë se një vendim është i padrejtë, por e mbështesin publikisht sepse vjen nga një drejtues. Për një institucion ku askush nuk guxon të kundërshtojë një praktikë të gabuar, sepse kundërshtimi mund të dëmtojë karrierën. Për një hapësirë publike ku njerëzit përsërisin fjalë që nuk i besojnë, vetëm për të qenë pjesë e shumicës. Në raste të tilla, pyetja e Havelit nuk është thjesht: kush e ka pushtetin? Pyetja është edhe çfarë bëjnë njerëzit e zakonshëm që pushteti të vazhdojë të funksionojë ashtu siç funksionon? Kjo nuk do të thotë se përgjegjësia e atyre që kanë pushtet është e barabartë me përgjegjësinë e atyre që e përballojnë atë. As nuk do të thotë se heshtja në çdo rrethanë është faj. Do të thotë se duhet të shqyrtojmë marrëdhënien midis interesit personal, frikës, konformizmit dhe përgjegjësisë qytetare. Havel na kujton se një kulturë demokratike nuk ndërtohet vetëm me institucione formale por me njerëz që janë të gatshëm të dallojnë bindjen nga ndërgjegjja dhe përkatësinë nga e vërteta.
E pra, “Fuqia e të pafuqishmëve” nuk është thjesht një thirrje për rebelim por një reflektim mbi mënyrën se si njeriu mund ta ruajë lirinë e brendshme në kushte që e shtyjnë drejt nënshtrimit. Havel na tregon se pushteti mund të përpiqet të kontrollojë sjelljen e njerëzve, por qëndrimi i tyre ndaj së vërtetës mbetet një çështje thellësisht njerëzore dhe morale. Ndonjëherë, ndryshimi fillon jo me një fjalim të madh, por me një refuzim të vogël për të shtirur. Jo me një përballje spektakolare, por me vendimin për të mos e quajtur të drejtë atë që e dimë se është e padrejtë. Dhe këtu qëndron forca e këtij libri.Ai nuk pyet vetëm se çfarë u bëjnë njerëzve sistemet autoritare, por edhe çfarë u ndodh njerëzve kur fillojnë ta përshtatin ndërgjegjen e tyre me kërkesat e sistemit.Pyetja që Havel na lë nuk është nëse kemi fuqinë për të ndryshuar gjithçka por nëse, brenda mundësive tona, jemi të gatshëm të mos bëhemi pjesë e asaj që e dimë se është e gabuar. Sepse ndonjëherë, hapi i parë drejt lirisë nuk është të mundësh pushtetin, por të mos lejosh që ai të vendosë se çfarë duhet të besosh.
