Ka vepra arti që i admiron për bukurinë e tyre, ka të tjera që të mahnitin për mjeshtërinë me të cilën janë krijuar, por ka edhe kryevepra të rralla që të bëjnë të ndalosh, të heshtësh dhe të ndiesh se, përballë tyre nuk je thjesht një vizitor, por një njeri që po përballet me misterin e dashurisë, vuajtjes dhe vdekjes. E tillë është Pietà e Mikelanxhelos, një nga veprat më tronditëse dhe më të përsosura të historisë së artit botëror, që prej më shumë se pesë shekujsh vazhdon të prekë zemrat e njerëzve, pavarësisht gjuhës që flasin, besimit që kanë apo mënyrës se si e kuptojnë botën.E gdhendur në mermerin e bardhë të Carrara-s ndërmjet viteve 1498 dhe 1499, kur Mikelanxhelo Buonarroti ishte ende në të njëzetat, Pietà është shumë më tepër sesa një dëshmi e talentit të jashtëzakonshëm të një artisti të ri. Ajo është një dëshmi e asaj që ndodh kur dora e njeriut arrin të shndërrojë një material të ftohtë, të fortë e të heshtur në një gjuhë që flet drejtpërdrejt me shpirtin. Përballë saj, mermeri nuk duket më si gur. Ai merr butësinë e lëkurës, peshën e një trupi të pajetë, brishtësinë e një prekjeje dhe heshtjen e një dhimbjeje që nuk ka nevojë të shprehet me fjalë. Në qendër të veprës qëndron Virgjëresha Mari, me Krishtin e vdekur të shtrirë në prehrin e saj. Është çasti pas tragjedisë, kur gjithçka duket sikur ka ndalur dhe kur njeriu mbetet vetëm përballë asaj që nuk mund ta ndryshojë më. Trupi i Krishtit, i përkulur me një natyrshmëri të jashtëzakonshme, mbështetet mbi gjunjët e së ëmës. Njëra dorë e tij varet lehtë, ndërsa koka anon anash, duke përcjellë qetësinë e rëndë të vdekjes. Çdo detaj është punuar me një saktësi që të bën të harrosh se po sheh një skulpturë: muskujt, venat, palat e pëlhurës, gishtat e Marisë dhe mënyra se si trupi i Krishtit mbështetet mbi të, krijojnë një harmoni të rrallë midis realizmit dhe përsosmërisë artistike.Por ajo që e bën këtë vepër të jashtëzakonshme nuk është vetëm mënyra se si Mikelanxhelo e ka gdhendur trupin njerëzor. Është ajo që ka arritur të vendosë brenda kësaj forme.Një dashuri që nuk shteron përballë vdekjes, një dhembshuri që nuk kërkon shpjegim dhe një qetësi që nuk duhet ngatërruar me mungesën e dhimbjes. Fytyra e Marisë nuk është e shkatërruar nga dëshpërimi. Ajo nuk bërtet, nuk e ngre kokën drejt qiellit në një revoltë të dukshme dhe nuk kërkon përgjigje nga një botë që sapo i ka marrë birin. Ajo qëndron e përkulur mbi të, duke e mbajtur me një butësi që duket sikur dëshiron ta mbrojë edhe në çastin kur nuk mund ta shpëtojë më. Në këtë heshtje gjendet ndoshta një nga të vërtetat më të thella të përvojës njerëzore.Ka dhimbje që nuk shprehen me lot, sepse janë aq të mëdha sa fjalët nuk arrijnë t’i përmbajnë. Është dhimbja e një nëne që mban në krahë fëmijën e saj, por nuk mund ta kthejë më në jetë. Është dhimbja e dashurisë që vazhdon edhe atëherë kur prania fizike është shuar. Është ai çast i pamundur kur duart që dikur përkëdhelnin, mbronin dhe mbanin gjallë një jetë, tani prekin trupin e pajetë të atij që kanë dashur më shumë se veten. Dhe pikërisht këtu, përtej rrëfimit biblik, Pietà bëhet universale sepse, edhe pse vepra paraqet Marinë dhe Krishtin, ajo i përket çdo nëne që ka përjetuar humbjen, çdo njeriu që ka mbajtur në zemër një mungesë të pakthyeshme, çdo familjeje që ka njohur atë heshtje të rëndë që mbetet pasi një njeri i dashur largohet përgjithmonë. Ajo nuk na kërkon të kuptojmë vetëm një histori të shenjtë, por na fton të njohim diçka thellësisht njerëzore brenda vetes. Mikelanxhelo e ka vendosur Marinë në një përbërje piramidale, të qëndrueshme dhe harmonike, ndërsa trupi i Krishtit shtrihet në një vijë të butë diagonale. Kjo zgjedhje nuk është thjesht një zgjidhje kompozicionale. Ajo krijon një kontrast të fuqishëm midis qëndrueshmërisë së nënës dhe brishtësisë së birit, midis jetës që vazhdon të mbajë dhe vdekjes që ka rënë në krahët e saj. Edhe pëlhura, me palat e saj të thella e të ndërlikuara, duket sikur mban brenda vetes një lëvizje të heshtur, ndërsa trupi i Krishtit është modeluar me një qetësi pothuajse të pabesueshme. Një nga veçoritë më të diskutuara të veprës është edhe rinia e Marisë, e cila duket shumë më e re sesa do të pritej nga nëna e një burri të rritur. Mikelanxhelo nuk synonte një paraqitje thjesht realiste të moshës, por një figurë të pastër, ideale, që shpreh përjetësinë dhe paprekshmërinë shpirtërore. Bukuria e saj nuk e mohon vuajtjen; përkundrazi, e bën atë edhe më të thellë, sepse dhimbja nuk paraqitet si shkatërrim i jashtëm, por si një përjetim që mbartet në heshtje, brenda njeriut. Ekziston edhe një hollësi që shumëkush mund të mos e vërë re gjatë vështrimit të parë: në brezin që përshkon gjoksin e Marisë është gdhendur emri i Mikelanxhelos. Sipas rrëfimit të njohur historik, artisti e vendosi firmën aty pasi dëgjoi se vepra i atribuohej një skulptori tjetër. Kjo është e vetmja vepër që ai nënshkroi. Megjithatë, sot, përballë madhështisë së saj, emri i autorit duket pothuajse i panevojshëm. Mjafton të shohësh veprën për të kuptuar se çfarë force krijuese ka qenë në gjendje të zotërojë dora e tij. E vendosur në Bazilikën e Shën Pjetrit në Vatikan, Pietà nuk është vetëm një nga thesaret më të çmuara të artit të Rilindjes, por edhe një nga ato pak vepra që duket sikur e kapërcejnë kohën në të cilën janë krijuar. Ajo i përket shekullit XV, por emocionet që përcjell janë të sotme, të gjalla dhe të njohura për çdo brez. Përpara saj, vizitori nuk ka nevojë të dijë historinë e artit, të njohë teknikat e skulpturës apo të kuptojë të gjitha simbolet fetare. Mjafton të ndalet dhe të shohë. Mjafton të lejojë që heshtja e kësaj skene të depërtojë përtej syve. Ndoshta ky është sekreti i kryeveprave të vërteta: ato nuk mbeten të gjalla vetëm sepse janë të përsosura, por sepse prekin diçka që nuk ndryshon te njeriu. Ndryshojnë epokat, qytetërimet, mënyrat e të jetuarit dhe të besuarit, por dashuria për një njeri të shtrenjtë, frika e humbjes dhe pamundësia për ta kthyer kohën pas mbeten pjesë e përvojës sonë njerëzore. Përballë Pietà-s, kupton se arti nuk është gjithmonë një përpjekje për të krijuar bukuri. Ndonjëherë është përpjekje për t’i dhënë formë asaj që na dhemb, për të ruajtur atë që koha na e merr dhe për të shprehur atë që zemra nuk arrin ta thotë. Mikelanxhelo nuk e largoi vdekjen nga mermeri dhe nuk e zbuti tragjedinë e humbjes. Ai bëri diçka shumë më të vështirë: i dha dhimbjes një formë aq të bukur, saqë ajo të mos harrohet kurrë. Dhe kur largohesh prej saj, nuk merr me vete vetëm imazhin e një skulpture të mrekullueshme. Merr pyetjet që ajo zgjon, heshtjen që lë pas dhe kujtimin e një dashurie që vazhdon të ekzistojë edhe përtej pranisë. Sepse disa vepra i përkasin historisë së artit, ndërsa të tjerat i përkasin historisë së shpirtit njerëzor. Pietà është njëra prej tyre. Aty ku mermeri bëhet mish, heshtja bëhet gjuhë dhe dhimbja, pa pushuar së qeni dhimbje, shndërrohet në përjetësi.
Michelangelo Buonarroti — Pietà, 1498–1499. Bazilika e Shën Pjetrit, Vatikan.
