Çfarë e shtyn jetën përpara,ligji i ftohtë i mekanikës apo një forcë e brendshme krijuese që nuk mund të matet plotësisht me arsyen? Henri Bergson, një nga filozofët më të rëndësishëm francezë të fillimit të shekullit XX dhe fitues i Çmimit Nobel në Letërsi, e sfidon idenë se zhvillimi i jetës mund të shpjegohet vetëm përmes shkencës mekaniciste apo logjikës së ngurtë. Në qendër të mendimit të tij qëndron koncepti i famshëm “élan vital” ,”hovi jetësor”, një forcë krijuese e brendshme që e shtyn jetën drejt zhvillimit, ndryshimit dhe risisë. Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, mendimi filozofik dhe shkencor dominohej nga pozitivizmi dhe darvinizmi i interpretuar në mënyrë mekanike, ku jeta shihej si rezultat i proceseve të përsëritshme dhe të parashikueshme. Bergson del kundër kësaj qasjeje, duke argumentuar se jeta nuk mund të reduktohet në formula apo ligje të ngurta, sepse ajo është në thelb krijuese dhe e paparashikueshme. “Hovi jetësor” nuk është një forcë fizike në kuptimin klasik, por një impuls i brendshëm, një shtysë që e çon jetën përtej vetes, drejt formave të reja të ekzistencës. Ai shfaqet në evolucionin biologjik, por edhe në zhvillimin e mendjes, krijimtarisë artistike dhe vetëdijes njerëzore. Në këtë kuptim, jeta nuk është thjesht përshtatje ndaj mjedisit, por një proces krijimi të vazhdueshëm.
Kjo e lidh drejtpërdrejt Bergson-in me filozofia intuitiste, e cila thekson se realiteti nuk kuptohet plotësisht përmes analizës racionale, por përmes intuitës,një mënyrë e drejtpërdrejtë e kapjes së lëvizjes së brendshme të jetës. Sipas tij, arsyeja analitike e ndan realitetin në pjesë të ngrira, ndërsa jeta reale është një rrjedhë e pandërprerë, një proces që ai e quan durée (kohë e përjetuar). Në këtë perspektivë, koha nuk është një vijë e matshme me sekonda dhe minuta, por një përvojë e brendshme që ndryshon vazhdimisht. Ne nuk jetojmë në “momente” të ndara, por në një rrjedhë të vazhdueshme përjetimi, ku e shkuara, e tashmja dhe e ardhmja ndërthuren. “Hovi jetësor” është pikërisht ajo që e mban këtë rrjedhë të gjallë. Ai është arsyeja pse jeta nuk përsërit thjesht vetveten, por krijon forma të reja, specie të reja në natyrë, ide të reja në mendim, forma të reja në art dhe kulturë. Është një energji krijuese që nuk mund të parashikohet plotësisht, sepse gjithmonë tejkalon strukturat ekzistuese. Në këtë kuptim, Bergson nuk e sheh jetën si një mekanizëm të mbyllur, por si një proces të hapur, ku e reja lind vazhdimisht nga brenda vetë ekzistencës. Evolucioni, sipas tij, nuk është vetëm përshtatje, por shpikje.Kjo qasje ka edhe një dimension kritik ndaj mënyrës moderne të të menduarit,ajo paralajmëron se kur përpiqemi ta reduktojmë jetën në analiza të ftohta dhe modele të ngurta, ne rrezikojmë të humbasim vetë dinamikën e saj krijuese. Intuita, për Bergson-in, nuk është irracionale, por një mënyrë më e thellë e njohjes së realitetit në lëvizje sepse “ hovi jetësor” është një metaforë për vetë fuqinë e jetës për të mos qëndruar kurrë e njëjtë. Ai na kujton se zhvillimi nuk është thjesht rezultat i kushteve të jashtme, por i një impulsi të brendshëm që e shtyn qenien drejt së resë.Dhe ndoshta mesazhi më i rëndësishëm i Bergson-it është ky, se
jeta nuk kuptohet plotësisht duke e analizuar nga jashtë por duhet përjetuar në lëvizjen e saj të brendshme, aty ku lind vazhdimisht e reja.
Ndaje
