Çfarë e bën një grua të hyjë në histori,emri me të cilin lidhet, burri i famshëm që ka në krah, apo guximi për të ndjekur rrugën e vet edhe atëherë kur bota përpiqet t’i caktojë një vend më të vogël nga ai që meriton? Historia e Martha Gellhornit është përgjigjja e një gruaje që nuk pranoi kurrë ta jetonte jetën sipas pritshmërive të të tjerëve, sepse, shumë përpara se të bëhej bashkëshortja e Ernest Hemingwayt, ajo kishte zgjedhur të ishte dëshmitare e kohës së saj, të ndiqte gjurmët e dhimbjes njerëzore dhe të shkruante për ata njerëz, zërat e të cilëve humbnin mes zhurmës së politikës, propagandës dhe lavdisë së luftës. E lindur në vitin 1908 në St. Louis të Shteteve të Bashkuara, Martha u rrit në një mjedis familjar që e nxiste të mendonte lirshëm dhe të mos i pranonte të vërtetat vetëm sepse dikush tjetër i kishte shpallur të tilla. Që në rininë e saj, ajo kuptoi se gazetaria nuk mund të ishte thjesht një profesion që të jepte mundësinë të përshkruaje atë që ndodhte, por një përgjegjësi për të shkuar përtej pamjes së parë, për të kërkuar njerëzit që fshiheshin pas shifrave dhe për të dëgjuar ata që shoqëria i kishte mësuar të heshtnin. Në vitet e Depresionit të Madh, kur miliona amerikanë përballeshin me varfërinë, papunësinë dhe pasigurinë për të nesërmen, Martha nuk u mjaftua me raportet zyrtare dhe shpjegimet e njerëzve të pushtetshëm, por shkoi atje ku kriza ndihej në tryezat bosh të familjeve, në shtëpitë ku mungonte puna dhe në fytyrat e njerëzve që kishin humbur jo vetëm të ardhurat, por edhe besimin se jeta mund të bëhej përsëri më e mirë. Shkrimet e saj tërhoqën vëmendjen e Eleanor Rooseveltit, e cila në vitin 1934 e ftoi gazetaren e re të qëndronte në Shtëpinë e Bardhë, një mundësi e jashtëzakonshme për këdo që dëshironte të afrohej me qendrën e pushtetit amerikan, por Martha nuk e pa këtë afërsi si një arsye për t’u larguar nga njerëzit e zakonshëm, sepse për të rëndësi nuk kishte sa dyer të rëndësishme mund të hapte një njohje, por sa të vërteta mund të zbulonte duke i kaluar ato dyer dhe duke u kthyer sërish te jeta reale. Ajo e dinte se vuajtja nuk bëhej më pak e vërtetë vetëm sepse nuk shfaqej në fjalimet politike dhe se një histori nuk humbiste rëndësinë vetëm sepse protagonisti i saj nuk kishte pushtet, para apo një emër që mund të tërhiqte vëmendjen e gazetave. Pikërisht kjo mënyrë të parit të botës do ta shoqëronte gjatë gjithë karrierës së saj dhe do ta çonte drejt një prej përvojave më të rëndësishme të jetës, raportimit nga luftërat. Në vitin 1936, në Key West të Floridës, ajo u takua me Ernest Hemingwayn, shkrimtarin që kishte fituar famë ndërkombëtare dhe që do të bëhej një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë së shekullit XX. Mes tyre lindi një marrëdhënie e fortë, e ushqyer nga pasioni, udhëtimet dhe një interes i përbashkët për botën, por dy njerëzit që u afruan përmes dashurisë dhe përvojave të jashtëzakonshme nuk e përjetonin njësoj marrëdhënien me profesionin, sepse Martha nuk dëshironte të ishte thjesht pranë historisë, por të ishte vetë në qendër të saj, me bllokun e shënimeve në dorë dhe me të drejtën për ta treguar atë që shihte. Kur Lufta Civile Spanjolle i çoi të dy në një realitet të mbushur me bombardime, frikë dhe pasiguri, Martha e kuptoi se lufta nuk mund të rrëfehej vetëm përmes lëvizjeve të ushtrive dhe vendimeve të komandantëve, pasi e vërteta e saj më e dhimbshme gjendej te familjet që kërkonin strehim, te fëmijët që nuk kuptonin përse bota e tyre po shkatërrohej dhe te njerëzit që, nga një ditë në tjetrën, detyroheshin të mësonin të jetonin mes sirenave, rrënojave dhe pritjes së një tragjedie tjetër. Ndërsa Hemingway e kthente përvojën e luftës në një pjesë të botës së tij letrare, Martha përpiqej të ruante diçka që shpesh humbet në rrëfimet e mëdha historike, fytyrën njerëzore të atyre që nuk e kishin zgjedhur konfliktin, por që paguanin çmimin më të lartë të tij. Ajo nuk kërkonte ta zbukuronte realitetin, as t’i jepte dhimbjes një formë të pranueshme për lexuesin, sepse besonte se detyra e gazetarit nuk është ta bëjë tmerrin më të lehtë për t’u parë, por ta tregojë aq ndershmërisht sa askush të mos mund të pretendojë se nuk e ka ditur se çfarë ka ndodhur. Ata u martuan në vitin 1940, por fama e Hemingwayt dhe pritshmëritë që shoqëria kishte për një grua të martuar me një shkrimtar të madh nuk mund ta kufizonin gjatë Martha Gellhornin, e cila kishte ndërtuar identitetin e saj shumë përpara kësaj martese dhe nuk kishte ndërmend ta shkëmbente pavarësinë profesionale me sigurinë e një jete të rehatshme. Ajo e donte lirinë për të udhëtuar, për të zgjedhur vetë historitë që do të ndiqte dhe për të qenë e pranishme atje ku ngjarjet e kohës kërkonin dëshmitarë, edhe kur kjo do të thoshte të largohej nga shtëpia, të rrezikonte jetën apo të përballej me kundërshtimin e njeriut që kishte pranë. Pastaj erdhi 6 qershori i vitit 1944, Dita D, kur trupat aleate zbarkuan në Normandi dhe historia e Luftës së Dytë Botërore mori një kthesë vendimtare. Hemingway siguroi një nga pozicionet e kufizuara që u ishin caktuar gazetarëve për të ndjekur operacionin, ndërsa Martha, e përjashtuar nga mundësia për të qenë në të njëjtin vend, u përball me një zgjedhje që në të vërtetë nuk ishte e re për të, të pranonte kufirin që dikush tjetër i kishte vendosur apo të gjente një rrugë për të vazhduar punën e saj. Ajo zgjodhi rrugën e dytë dhe, sipas rrëfimeve të njohura për këtë episod, arriti të hipte fshehurazi në një anije spitalore, duke u fshehur në banjë deri sa anija mbërriti pranë brigjeve të Normandisë, ku më pas doli në terren dhe u gjend mes të plagosurve, personelit mjekësor dhe kaosit që shoqëronte zbarkimin. Nuk ishte një gjest i bërë për të fituar famë dhe as një përpjekje për të sfiduar bashkëshortin e saj për hir të krenarisë, por një dëshmi e mënyrës se si Martha e kuptonte profesionin: nëse historia po ndodhte para syve të saj, ajo nuk mund të kënaqej duke dëgjuar për të nga larg. Në vend që ta shihte luftën si një skenë madhështore të heroizmit ushtarak, ajo kërkoi të kuptonte se çfarë mbetej pas heroizmit, çfarë ndodhte me trupat e plagosur, me mjekët që përpiqeshin të shpëtonin jetë dhe me njerëzit që përjetonin frikën dhe dhimbjen në një moment kur e gjithë vëmendja e botës përqendrohej te suksesi i operacionit. Pikërisht këtu qëndronte forca e saj si gazetare, sepse ajo dinte të shihte përtej ngjarjes së madhe dhe të zbulonte historitë njerëzore që rrezikonin të zhdukeshin nën hijen e saj. Martesa me Hemingwayn përfundoi në vitin 1945, por Martha nuk e ndërpreu rrugëtimin e saj dhe nuk u tërhoq nga profesioni për të cilin kishte punuar me kaq këmbëngulje. Ajo vazhdoi të raportonte nga vende ku vuajtja njerëzore kishte marrë përmasa të tmerrshme, përfshirë kampin e përqendrimit Dachau pas çlirimit të tij, ku realiteti ishte aq mizor saqë vetë përpjekja për ta përshkruar me fjalë dukej e pamjaftueshme përballë asaj që kishin përjetuar viktimat. Në vitet që pasuan, Martha Gellhorn raportoi nga konflikte të ndryshme në Evropë, Azi, Lindjen e Mesme dhe Amerikën Qendrore, duke dëshmuar se guximi i saj nuk ishte një episod i vetëm i lidhur me zbarkimin në Normandi, por një mënyrë jetese që e shoqëroi për dekada. Ajo vazhdoi të punonte edhe në një moshë kur shumë të tjerë do ta kishin konsideruar të arsyeshme të largoheshin nga rreziku, sepse për të mosha nuk e anulonte përgjegjësinë për të parë, për të dëgjuar dhe për të treguar atë që po ndodhte me njerëzit. Megjithatë, për një kohë të gjatë, emri i saj u paraqit përmes lidhjes me Hemingwayn, sikur martesa me një shkrimtar të famshëm të ishte ngjarja që shpjegonte më mirë jetën e një gazetareje që kishte ndërtuar një karrierë të jashtëzakonshme me punën e vet. Kjo ishte një padrejtësi që ajo e njihte mirë, sepse, ndërsa kolegët burra vlerësoheshin për reportazhet, guximin dhe aftësinë për të qenë në terren, gratë shpesh duhej të luftonin edhe për një të drejtë më themelore: të pranoheshin si profesioniste të plota, pa u reduktuar në marrëdhëniet e tyre personale apo në rolin që shoqëria kishte vendosur t’u caktonte. Martha nuk kërkoi që njerëzit të harronin se kishte qenë e martuar me Hemingwayn, por kërkoi, me vetë jetën dhe punën e saj, që kjo lidhje të mos shndërrohej në përkufizimin e vetëm të identitetit të saj. Ajo nuk ishte një emër i rëndësishëm sepse kishte ndarë një pjesë të jetës me një shkrimtar të famshëm përkundrazi, ishte një gazetare e madhe që kishte zgjedhur të dashuronte një njeri të famshëm pa hequr dorë nga e drejta për të qenë vetvetja. Martha Gellhorn u nda nga jeta në vitin 1998, në moshën 89-vjeçare, duke lënë pas një trashëgimi gazetareske që nuk matet vetëm me numrin e konflikteve të mbuluara apo me rreziqet që përballoi, por mbi të gjitha me mënyrën se si i dha zë përvojës njerëzore në një shekull të mbushur me luftëra, shkatërrime dhe ndryshime të mëdha historike. Ajo na la një kujtesë të rëndësishme se historia nuk shkruhet vetëm nga fituesit, nga udhëheqësit dhe nga ata që qëndrojnë në qendër të pushtetit, por edhe nga njerëzit e zakonshëm që përpiqen të mbijetojnë mes ngjarjeve që nuk i kanë zgjedhur vetë. Ndoshta pikërisht kjo e bën historinë e saj kaq të fuqishme edhe sot, në një kohë kur gratë ende përballen me pritshmëri, kufizime dhe gjykime që shpesh i detyrojnë të provojnë më shumë se të tjerët për të fituar të njëjtën hapësirë. Martha nuk e ndërtoi jetën e saj duke u përpjekur të ishte më e famshme se Hemingway, por duke refuzuar të lejonte që fama e tij të bëhej kufiri i jetës së saj; ajo nuk kërkoi të zinte vendin e dikujt tjetër, por këmbënguli të kishte vendin e vet, të fituar përmes punës, guximit dhe besnikërisë ndaj asaj që besonte. Dhe kur mendojmë për të sot, nuk duhet të kujtojmë vetëm gruan që u fsheh në një anije spitalore për të mbërritur në Normandi, por gazetaren që kuptoi se e vërteta nuk pret gjithmonë të të hapet dera, se dinjiteti nuk fitohet duke kërkuar leje për të qenë i barabartë dhe se zëri i një njeriu merr vlerë pikërisht atëherë kur ai refuzon të heshtë përballë asaj që duhet treguar. Sepse Martha Gellhorn, nuk e kaloi jetën duke u përpjekur të dilte nga hija e një burri të famshëm por duke ndriçuar ato pjesë të botës ku shumë të tjerë nuk guxonin të shikonin.
