Ishte natë e vonë në Queens, Nju Jork, viti 1964 dhe qyteti, i mbushur me dritat e rrugëve dhe zhurmën e heshtur të makinave të rrëmbyera nga trafiku, po flinte pothuajse i paqartë nën hije. Në një rrugicë të heshtur, një grua e re u sulmua dhe u vra ndërkohë që dhjetëra fqinjë e dëgjuan ose e panë nga dritaret e tyre dhe askush nuk ndërhyri. Emri i saj ishte Kitty Genovese, dhe ajo natë nuk u bë vetëm një krim i tmerrshëm por një pyetje që tronditi shoqërinë amerikane deri në palcë. Si është e mundur që njerëz normalë, të zakonshëm, jo të ftohtë apo keqbërës nga natyra, të qëndrojnë të palëvizur ndërkohë që dikush vdes përpara syve të tyre? Gazetat e kohës e panë si simptomë të degjenerimit moral urban, predikuesit e ngritën si provë se njeriu po largohej nga Zoti. Por dy psikologë, John Darley dhe Bibb Latané nuk e panë me moral apo retorikë. Ata u ulën, hodhën një sy ftohtë si shkencëtarët mbi faktet dhe pyetën diçka më të thellë, mos vallë problemi nuk qëndronte tek morali i njerëzve, por tek prania e tyre mes njëri-tjetrit? Nga kjo pyetje, e thjeshtë dhe e rrezikshme në të njëjtën kohë, lindi një nga zbulimet më trazuese dhe më të rëndësishme të psikologjisë sociale të shekullit të njëzetë, Efekti i Spektatorit. Intuitivisht, kur mendojmë për një emergjencë, duket e natyrshme të besojmë se sa më shumë njerëz të jenë të pranishëm, aq më e madhe është mundësia që dikush do të ndihmojë. Logjika duket e thjeshtë, dhjetë dëshmitarë duhet të jenë dhjetë herë më efektivë se një. Por Darley dhe Latané zbuluan të kundërtën, një të vërtetë që rrëzon çdo intuitë me forcën brutale të provës së përsëritur se sa më shumë njerëz të jenë në vendin e ngjarjes, aq më e vogël është mundësia që secili prej tyre të ndërhyjë. Ky paradoks, i pabesueshëm për syrin e shëndoshë, u konfirmua herë pas here në eksperimente të shumta dhe të ndryshme dhe gjithmonë rezultati ishte i njëjtë. Prania e të tjerëve, e cila natyrisht duhet të na forcojë, shpesh na paralizon, duke na kthyer nga krijesa të veprimit në spektatorë pasivë që vëzhgojnë vuajtjen e dikujt tjetër pa bërë asgjë. Në vitin 1968, Darley dhe Latané ndërmorën një eksperiment elegant dhe ftohtë në të njëjtën kohë. Subjekteve u kërkohej të plotësonin pyetësorë në dhoma pritjeje, disa vetëm, disa me dy persona të tjerë që ishin bashkëpunëtorë të eksperimentit dhe kishin udhëzim të qëndronin të heshtur. Pas disa minutash, tymi fillonte të hynte ngadalë nën derë, një sinjal i qartë i një situate potencialisht të rrezikshme. Rezultatet ishin dramatike. Shtatëdhjetë e pesë për qind e subjekteve që ishin vetëm dolën menjëherë dhe raportuan tymin. Por nga ata që ishin në dhomë me dy bashkëpunëtorë pasivë njerëz që qëndronin qetë, pa bërë asgjë vetëm dhjetë për qind raportuan ndonjë gjë. Nëntëdhjetë për qind e të tjerëve u ulën, duke vëzhguar me ankth tymin që shtohej, por duke mos ndërhyrë, sepse të tjerët nuk bënin asgjë.
Ky eksperiment tregoi një të vërtetë thelbësore për natyrën njerëzore se ne jemi krijesa të orientuara nga konteksti social. Kur nuk jemi të sigurtë se çfarë duhet të bëjmë, shohim të tjerët. Dhe kur të tjerët nuk bëjnë asgjë, ne interpretojmë heshtjen e tyre si provë se gjithçka është nën kontroll edhe kur brenda nesh ndjejmë alarmin. Efekti i Spektatorit vepron përmes dy mekanizmash të ndërlikuar dhe shpesh të padukshëm:
• Shpërndarja e përgjegjësisë. Kur jemi vetëm, ndjesia e detyrimit bie plotësisht mbi ne. Ne jemi i vetmi që mund të ndihmojmë, dhe kjo peshë, sa e rëndë aq edhe motivuese, shpesh na shtyn të veprojmë. Kur jemi pesë, dhjetë ose njëzet njerëz, ajo peshë shpërndahet mes të gjithëve dhe secili ndihet përgjegjës vetëm për një pjesë të vogël, aq të vogël sa mendja e tij e konsideron të parëndësishme për veprim.
• Injoranca pluraliste. Ky mekanizëm, i hollë dhe i tronditshëm, ndodh kur njerëzit janë të vëmendshëm dhe jo indiferentë. Kur shohim diçka të papritur dhe nuk dimë si ta interpretojmë, shohim fytyrën e të tjerëve. Nëse ata duken të qetë, ne interpretojmë se gjithçka është nën kontroll. Por ata vetë po shikojnë ne dhe duke parë fytyrën tonë të qetë, nxjerrin të njëjtin përfundim. Kështu krijohet një gënjeshtër kolektive ku të gjithë janë të shqetësuar, por askush nuk e tregon. Është e rëndësishme të pranojmë se historia e Kitty Genovese nuk ishte aq e thjeshtë sa u raportua në faqet e para të gazetave. Gazetari Abe Rosenthal shkroi se tridhjetë e tetë dëshmitarë e panë ose e dëgjuan sulmin dhe asnjë nuk ndërhyri. Por hetimet e mëvonshme treguan se disa fqinjë kishin thirrur policinë, disa nuk e kishin kuptuar shtrirjen e ngjarjes, ndërsa errësira dhe distanca e bënin të vështirë perceptimin e krizës. Megjithatë, kjo nuk e rrëzon thelbin, Efekti i Spektatorit u konfirmua jo nga një rast i vetëm, por nga eksperimente laboratorike të përsëritura dhe nga dhjetëra situata të dokumentuara në tërë botën.
Efekti i Spektatorit është i pranishëm në çdo situatë ku njerëzit mund të ndihmojnë, por nuk e bëjnë, në aksidente urbane, në padrejtësi në vendin e punës, në bullizëm në shkolla, në rrjetet sociale ku dhjetëra shohin dhe askush nuk vepron. Por ekziston edhe e kundërta, kur dikush guxon të veprojë, prania e të tjerëve shpesh amplifikon aksionin, duke nxitur dhjetëra të tjerë të ndjekin shembullin. Një zë i vetëm që thotë “dikush duhet të ndihmojë” shpesh mjafton për të çliruar energjinë latente të turmës.
Psikologët zbuluan një zgjidhje të thjeshtë, që nuk kërkohet heroizëm por specifikim. Në vend që dikush të bërtasë “ndihmë!”, ai mund të tregojë dikë të caktuar dhe të thotë: “ti, me xhaketë të kuqe, thirr ambulancën!” Tani përgjegjësia nuk është më e shpërndarë, ajo është vendosur mbi një individ të vetëm që nuk mund ta injorojë. Ky mekanizëm i thjeshtë ka ndryshuar mënyrën si mësohet ndihma e parë, si trajnohen punonjësit e emergjencave dhe si krijohen protokollet e sigurisë publike. Efekti i Spektatorit nuk jeton vetëm në rrugë por brenda nesh, kur heshtim për padrejtësitë që shohim, kur presim që dikush tjetër të veprojë, kur ëndërrojmë ndryshimin dhe presim momentin e përsosur që të vijë dikush të na japë sinjalin. Antidoti është i njëjtë si në eksperimente, duhet të tregojmë me gisht veten dhe të themi me zë të brendshëm: “unë, pikërisht unë” dhe të veprojmë, pa pritur turmën. Kitty Genovese vdiq atë natë marsi në Queens dhe askush nuk e di saktësisht se çfarë ndodhi. Por emri i saj mbeti si pyetje e hapur dhe jo si simbol i indiferencës njerëzore, kur unë kam qenë spektator kur duhej të isha protagonist? Psikologjia sociale na mëson se kjo nuk është çështje karakteri të keq por çështje konteksti dhe mekanizmash psikologjikë që veprojnë pa zë. Njohja e tyre na jep mundësinë e rrallë për të thyer heshtjen, për të dalë nga turma dhe për të vepruar, sepse brenda çdo turme spektatorësh, gjithmonë ekziston dikush që mund të bëhet i pari dhe shpesh, ai dikush je ti.
Ndaje
