Ekziston një lloj guximi që historia shpesh e harron, jo guximi i atij që ngjitet në majë të malit me shpatën në dorë, por guximi i atij që zbret poshtë, në fund të greminës, në errësirë të plotë, me vetëm një dritë të vogël në dorë dhe besimin e brishtë se diçka e rëndësishme fshihet atje ku të tjerët nuk kanë guxuar të shkojnë.
Zigmund Frojdi ishte ai lloj njeriu, jo hero i fushëbetejave por eksploruesi i të panjohurës dhe të frikshmes që çdo njeri e mbart brenda vetes dhe nga e cila, për shekuj me radhë, njerëzimi kishte kthyer kokën me turp dhe heshtje.
Lindi në vitin 1856, në një Evropë që besonte me tërë shpirtin se shkenca kishte çelësin e çdo misterie. Shekulli i nëntëmbëdhjetë ishte shekulli i arsyes triumfuese ku njeriu kishte ndërtuar makina që kapërcenin distancat, kishte zbuluar ligjet e natyrës, kishte matur dhe kataloguar gjithçka që shikonte. Dhe megjithatë, pikërisht në kulmin e këtij optimizmi të madh racional, vinin te mjekët njerëz të thjeshtë,gra, burra, të rinj e të moshuar me simptoma që asnjë libër mjekësor nuk mund t’i shpjegonte.Duar që dridheshin pa asnjë shkak organik, fjalë që bllokoheshin në grykë, frikëra që ngjiteshin si hije pas tyre pa u dhënë leje, lotë që vinin nga një burim i panjohur dhe i paemërtuar. Mjekësia e kohës i quante të çmendur, të dobët, histerikë dhe i dërgonte në shtëpi me receta bosh dhe me turpin e një diagnoze që nuk shpjegonte asgjë. Frojdi bëri diçka që askush nuk e kishte menduar si metodë mjekësore,u ul pranë tyre dhe tha, me një qetësi që mbante brenda saj të gjithë revolucionin që do të vinte, “Flisni. Unë dëgjoj.” Ky dëgjim nuk ishte i thjeshtë dhe as pasiv por një akt i thellë besimi në fuqinë e njeriut për të kuptuar veten e tij, një besim që në atë kohë tingëllonte pothuajse naiv, pothuajse arrogant. Por Frojdi dëgjoi dhe në atë dëgjim të kujdesshëm dhe të duruar, filloi të shohë gjëra që ndriçuan dhe njëkohësisht komplikuan mënyrën si njeriu e kupton veten deri në ditët tona. Zbuloi se çdo simptomë kishte një histori, çdo dridhmë e paarsyeshme kishte rrënjë të gjata që zinin fill në fëmijëri, çdo frikë e pashpjegueshme ishte në të vërtetë shumë e shpjegueshme nëse dikush kishte durim të zbriste mjaftueshëm thellë. Dhe kështu lindi ideja që ka ndryshuar përgjithmonë mënyrën si njeriu flet për veten,ideja e të pavetëdijshmes, e atij oqeani të thellë dhe të heshtur që ndodhet poshtë sipërfaqes së mendimit tonë të përditshëm, ku fshihen të gjitha ato gjëra që kemi refuzuar t’i shohim, t’i pranojmë, t’i emërtojmë. Tha se njeriu është si një ajsberg i madh që lundron nën qiellin e ftohtë, ajo pak që shihet mbi ujë, arsyeja, vetëdija, vullneti është vetëm fillimi, vetëm maja.E vërteta, e rëndë dhe e plotë, ndodhet poshtë, e zhytur në atë errësirë të lagësht dhe të pafund ku drita nuk arrin lehtë. Nuk ishte i pagabueshëm dhe historia me të drejtë, nuk e ka kursyer nga kritika. Disa nga teoritë e tij janë vënë në pikëpyetje nga gjeneratat që erdhën pas tij, disa janë hedhur poshtë si produkte të epokës dhe jo të së vërtetës universale, disa kanë mbjellë debate që nuk janë shuar ende. Kishte verbëritë e tij të mëdha, paragjykimet e tij, kufizimet e tij njerëzore dhe do të ishte e padrejtë t’i fshihnim për hir të mitit. Por edhe Kolombi gaboi për emrin e kontinentit që zbuloi dhe megjithatë anijet e tij ndryshuan hartën e botës përgjithmonë. Frojdi gaboi për shumë gjëra, por ndryshoi diçka themelore dhe të pakthyeshme, ndryshoi gjuhën me të cilën njeriu flet për veten e tij.
Para tij, nuk ekzistonin në fjalorin e përditshëm fjalë si trauma, si mohim, si mekanizëm mbrojtës, si kompleks, sot i përdorim me aq natyrshmëri sa sikur të kenë qenë gjithmonë aty, sikur gjuha njerëzore t’i ketë pasur gjithmonë këto vegla për të përshkruar dhimbjen e brendshme. Por nuk i kishte. Frojdi i dha gjuhës njerëzore fjalë të reja dhe me fjalët e reja, i dha mundësinë për të menduar mendime të reja, për të kuptuar vuajtje të vjetra me sy tjetër. Në fund të jetës, kur Nazistët pushtuan Vjenën dhe dogjën librat e tij në sheshet publike, Frojdi iu përgjigj asaj barbarie me atë qetësinë e thellë të dikujt që ka parë shumë thellë në natyrën njerëzore dhe tha se njerëzimi kishte bërë progres, sepse në Mesjetë do ta kishin djegur atë vetë e jo vetëm shkrimet e tij. Largoi nga Vjena e tij e dashur, nga ai qytet që e kishte formuar dhe ndaj të cilit kishte një lidhje të ndërlikuar dhe të dhimbshme, dhe shkoi në Londër i moshuar dhe i sëmurë, me kancerin e gojës që e kishte konsumuar ngadalë për vite me radhë. Vdiq në shtator të vitit 1939 vetëm disa javë pasi bota kishte hedhur veten sërish në luftë, si dhe ta kishte pritur, si të kishte dashur të shihte me sytë e vet atë konfirmim të fundit dhe të hidhur të asaj që kishte thënë gjithë jetën se njeriu, nën cipën e hollë dhe të brishtë të qytetërimit, mbetet ende i lidhur me errësirat e veta të brendshme, ende i sunduar nga forca që nuk i kupton dhe nuk i kontrollon. Çfarë mbetet prej tij, pas gjithë këtyre viteve dhe gjithë këtyre debateve? Mbetet, para së gjithash, ideja e thjeshtë dhe e thellë njëkohësisht se dhimbja e njeriut nuk duhet fshehur nën qilim dhe nuk duhet trajtuar me turp, se vuajtja e brendshme meriton të kuptohet, të emërtohet, të shqyrtohet me kujdes dhe me durim, sepse vetëm duke e parë mund të shpresojmë se do ta tejkalojmë. Mbetet besimi revolucionar, që sot e marrim si të vetëkuptueshëm por që dikur ishte skandaloz, se fjalët mund të shërojnë , se akti i thjeshtë dhe i vështirë i të folurit me zë të lartë për atë që të dhemb mund të lëvizë diçka të ngurtësuar thellë brenda jush. Mbetet ai divan i heshtur dhe i duruar në Vjenë, i mbushur me historitë e mijëra njerëzve që guxuan të shtrihen dhe të flasin të vërtetën e tyre dhe mbetet ajo mësimdhënia e tij e qetë dhe e vazhdueshme se brendësia e njeriut, sado e errët dhe e frikshme të duket, meriton të vlerësohet dhe jo të shmanget.
Historia mban mend shumë njerëz që kanë pushtuar territore të jashtme, që kanë ngritur flamuj mbi male dhe kontinente dhe qytete të rrënuara. Por Zigmund Frojdi pushtoi diçka shumë më të vështirë dhe shumë më të rëndësishme se çdo territor i jashtëm, pushtoi brendësinë e njeriut, zbriti në atë errësirë që kaq shumë kemi frikë ta pranojmë si pjesë e jona , dhe na ktheu me duar plot, jo me përgjigje të plota dhe të pakundërshtueshme, por me diçka më të çmuar se kaq, me pyetjet e duhura, me gjuhën për t’i shprehur dhe me besimin se vëzhgimi i vetvetes nuk është dobësi, por ndoshta forma më e lartë e guximit njerëzor.
Ndaje
